Elke maand zetten we de schijnwerper op een museum- of archiefstuk, of werpen we anderszins een blik in het verleden, om zo het vroegere leven in Goirle tastbaar te maken. In december 2015 kijken we naar:

Het Goirlese hagelkruis (v.a. 1533) en de Kruisbaan

Kruisbaan GOIRLE

Van het Goirlese hagelkruis bestaan geen afbeeldingen, alleen maar schriftelijke bronnen. Wel is het hagelkruis in het straatbeeld vereeuwigd: de Kruisbaan ontleent er haar naam aan. Vroeger droeg de Van Malsenstraat deze naam (meer info hieronder).

Wat is een hagelkruis?

Een hagelkruis is een kruis of kruisbeeld dat vroeger in veel Brabantse, Gelderse en Limburgse dorpen tussen de akkers bij een kruising van veldwegen was geplaatst ter bescherming van het gewas. Ze waren gemaakt van steen (Brabant), ijzer (Gelderland) of hout (Limburg). Ook in België treffen we ze aan. Verschillende religieuze rituelen zijn verbonden met het hagelkruis (processie, broodbedeling, devotie). Na de Hervorming zijn deze rituelen veelal in onbruik geraakt. Op een enkele plaats zijn tot in de twintigste eeuw bepaalde gebruiken blijven bestaan (Ootmarsum, Ekeren). In Tilburg stond een hagelkruis op de plek van het huidige Hagelkruisplein achter de watertoren. In Aarle-Rixtel staat vandaag de dag nog een fraai stenen hagelkruis op een kruispunt van karresporen tussen de akkers.

Historie

Hagelkruisen, aldus Knippenberg (1957, 55), zijn voortgekomen uit grens- en wegkruisen, en deze laatste vinden hun oorsprong in het feit dat pre-christelijke grensstenen, en heilige bomen werden gekerstend. Aldus konden hardnekkige, heidense gebruiken (waaronder de veldprocessie), en bijzondere plekken (kruisingen) een christelijke betekenis krijgen.

Hagal_rune_white_on_black.svg

de hagal-rune

Uit het runenalfabet kennen we de rune “hagal” die staat voor de klank “h”. “Hagal” is oud-Germaans voor “hagel”. Van Oosterhout (1963) zet een aantal aanwijzingen bij elkaar op grond waarvan het aannemelijk zou zijn om deze rune in verband met de christelijke hagelkruizen te brengen. De hagal werd als beschermend teken gebruikt voor paarden, huisraad en huizen. Misschien was het een heilsteken in algemene zin en werd het gebruikt op grensstenen. Het vertoont bovendien opvallende gelijkenis met een vroeg-Christelijk kruis (het zogenaamde chi-rho-Christusmonogram) dat door Constatijn de Grote op zijn vaandel werd gedragen en dat hij op zijn munten liet slaan.

chi-rho-monogram

chi-rho-monogram

Er zijn frapante overeenkomsten tussen de rune en het hagelkruis. Beide verwijzen met hun naam naar hagel. Ze hebben beide een beschermende functie en het zijn allebei grenstekens (Knippenberg 1957, 32). Wellicht is een en ander te verklaren als we er van uitgaan dat het hagelkruis de gekerstende vorm van de hagal is waarbij bepaalde functies bewaard zijn gebleven.

Het Goirlese hagelkruis
Pierre van Beek meldt in zijn stuk over hagelkruisen het volgende over het Gôôlse kruis: “A. Hoogendoorn vond als oudste vermelding “aen ’t Hagelcruys te Goerle” in een Tilburgs document van 1533. Na die tijd treft men het, tot bijna in de 19de eeuw, nog aanhoudend in Tilburgse stukken aan bij markeringen van de ligging van percelen. In 1791 schijnt het nog te hebben bestaan. Landmeter Binck duidt bij een opmeting van dat jaar een perceel “De Groote Bocht” nader aan met “ter plaatse van ’t kruis”. In 1539 betaalt Jan J. Corn. van Gorp voorts 23 stuivers “voor ’t plexken landts daer ’t Hagelkruys op staet”. De juiste plaats van het kruis is bij de vermelding echter niet steeds even duidelijk. Hoogendoorn noemt het zeker dat het gestaan heeft aan de huidige Van Malsenstraat, die vroeger “Kruisbaan” heette. Zover als uit de aanduiding blijkt, kan het zowel ten oosten als ten westen van de Tilburgseweg hebben gelegen.Ten westen van de weg komt er voor in aanmerking het perceel op de hoek van de Tilburgseweg en de Van Malsenstraat, tegenover de kerk van Maria Boodschap. Voor de oostzijde zou het kunnen zijn de achtertuin van “’t Griendje”. Beide punten liggen heel dicht bij elkaar. De meesten kiezen voor de oostkant van de Tilburgseweg. Zij baseren hun keuze op een stuk uit 1712, waarin een perceel “Het Hagelkruis” als volgt omschreven wordt: “….. een perceel ackerlant ter plaetse genaemt het Hagelkruijs aldaer, tussen erffenisse oost eenen ackerweght, suijdt Hendrick Soffaerts, west Cornelis Couwenborg, ende noordt de Soey”. In 1643 kende Goirle ook een “Hagelcruysstraat”. Deze komt vrijwel overeen met de tegenwoordige Van Malsenstraat, met daarbij horend het zandpad tegenover de Van Malsenstraat, dat vanaf de Tilburgseweg over het “Zwartland” naar de Bakertand liep. De Tilburgse stukken, waarin het hagelkruis van Goirle wordt genoemd, dateren van de jaren 1533, 1535, 1604, 1611, 1641 en 1712.”
Uit 1568 stamt de volgende vermelding: Cornelis Kemp contra Joost Corneliss., betreft betaling van pacht voor de hoeve genaamd “aen thagelcruijs” te Goirle (1568). (RAT 14-1100, Beschrijvingen van dossiers van processen in civiele zaken 1552–1810, Arjan van Loon).
Bronnen:

Beek, Pierre van, “Hagelkruisen in Tilburg, Goirle en Riel” in: Het Nieuwsblad van het Zuiden, vrijdag 10 maart 1972 (te raadplegen op: http://www.cubra.nl/tilburgsdialect/pierrevanbeek2/heemkunde200hagelkruisenbrabant.htm

Knippenberg, W., “Hagelkruisen, broodbedelingen, processies” in: Brabants Heem IX (1957), 31–40; 50–55; en 132–140.

Oosterhout, G.W. van, “Hagelkruisen” in: Brabants Heem XV (1963), 88–90.

Terug naar boven