Uitgelicht deze maand

Elke maand zetten we de schijnwerper op een ander museum- of archiefstuk om zo het vroegere leven in Goirle tastbaar te maken. Deze zomer, juli en augustus 2014, kijken we naar de Goirlese watermolen:

De Goirlese watermolen brandt (1742)

Waar vandaag de Watermolenstraat de Nieuwe Leij oversteekt stond meer dan zes eeuwen lang de Goirlese watermolen. Een kleine eeuw geleden is die afgebroken. Alleen de namen van de Watermolenstraat en Molendijk houden ter plekke de herinnering aan zijn bestaan nog levend.

1903

1903, de molen buiten bedrijf gesteld

Op 7 maart 1742 brandt de watermolen af. De molenaarsknecht Hendrik van de Logt wordt door zijn baas naar de molen gestuurd om nog wat werkzaamheden te verrichten. Bij de molen aangekomen ziet hij een lichtschijnsel onder het dak. In de molen blijken er nog drie man aan het werk te zijn. Er was al schors gemalen, maar er moest ook nog graan gemalen worden. Het lichtschijnsel blijkt niet afkomstig van een lamp. De schorskuip staat in brand en het vuur legt uiteindelijk de molen in de as. De molen wordt hersteld en komt in 1743 weer in bedrijf.

De molen op de kaart van Zijnen (1760). Aan de Molendijk spitst de Nieuwe Leij zich van de Oude Leij af. Ze stromen parallel aan elkaar naar het oosten.

De molen op de kaart van Zijnen (1760). Aan de Molendijk splitst de Nieuwe Leij zich van de Oude Leij af. Ze stromen parallel aan elkaar naar het oosten.

De watermolen bestond eigenijk dus uit twee molens, of twee maalinrichtingen: een voor graan en een voor schors. De schors was eikenschors. Eenmaal gemalen en vermengd met water vormde dit een grondstof (looizuur) voor de leerproductie. De schorsmolen bestond pas sinds 1652. Daarvóór was de watermolen, behalve als korenmolen, uitgerust geweest als olieslagmolen. De door waterkracht aangedreven molen was een belangrijke (en duurzame) energiebron voor de lokale gemeenschap en had dus verschillende functies.

Kadastrale kaart met de watermolen (±1820)

Kadastrale kaart met de watermolen (±1820)

Pentekening door kapitein Gevers van Endegeest, 1830

Pentekening door kapitein Gevers van Endegeest, 1830

De molen wordt voor het eerst schriftelijk vermeld in 1313 in een beschrijving van de grens van Hilvarenbeek. De Beekse noordwestgrens liep volgens de beschrijving langs de watermolen in de Rovertse Leij en “ab illo loco usque ad Goerle ten raede ende ten halven stroome”, d.w.z. “vanaf die plek tot aan de watermolen van Goirle door het midden van de beek”. De linkeroever van de Rovertse Leij was dus Gools, de rechter Beeks. Het precieze grensverloop in de buurt van de watermolen was echter omstreden. In Hilvarenbeek is in de loop der eeuwen geclaimd dat de gemeentegrens door de Nieuwe Leij liep, ook al ligt de watermolen niet in de Nieuwe Leij maar aan een noordelijke zijtak die achter de watermolen weer in de Leij uitkwam. In Goirle en Tilburg is altijd geclaimd dat de grens met Hilvarenbeek werd gevormd door de Oude Leij, waarvan de Nieuwe Leij zich net voor de watermolen afsplitst. Omdat het water ten behoeve van de molen voornamelijk door de Nieuwe Leij moest stromen is de Oude Leij nooit meer dan een sloot geweest. De Rovertse Leij en Oude Leij hebben tot 1997 de grens met Hilvarenbeek gevormd.

In de achtergrond het gebouw van de watermolen rond 1920. De watertoevoer is reeds gedempt.

In de achtergrond (rechts van het midden) het gebouw van de watermolen rond 1920. De watertoevoer is reeds gedempt.

Bronnen:
Foto’s en pentekening uit de collectie van de Heemkundige Kring.

D. Th. Enklaar, Gemeene gronden in Noord-Brabant in de Middeleeuwen, (werken der Vereeniging tot uitgaaf der bronnen van het Vaderlandsche recht, derde reeks no. 9), Utrecht: Kemink en zoon N.V., 1941, p. 122.

Jef van Gils, “De Goirlese watermolen”, in Molens in Goirle en Riel. Van dorpsfabriek tot levend monument, Goirle: Vrienden van de molens van Goirle 2001, p. 25–40.

De watermolen op de topografische kaart van 1910. De gemeentegrens (stippellijn) volgt de Rovertse en Oude Leij.

De watermolen op de topografische kaart van 1910.
De gemeentegrens (stippellijn) volgt de Rovertse en Oude Leij.

Terug naar boven