Elke maand zetten we de schijnwerper op een ander museum- of archiefstuk om zo het vroegere leven in Goirle tastbaar te maken. Deze maand (december/januari) een stuk immaterieel erfgoed (en een Keulse reliekschrijn):

Driekoningen zingen

Sinds 10 december jl. behoort het midden-brabantse Driekoningen zingen tot de inventaris van het Immaterieel Erfgoed van het Nederlandse Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel erfgoed. Het Driekoningen zingen is een oude én levende traditie die verwijst naar een gebeurtenis van 2000 jaar geleden. Hoeveel geschiedenis wil je hebben? Hieronder een bijdrage van Bernard Robben, uitgesproken ter gelegenheid van de plaatsing op immateriële erfgoedlijst.

Driekoningen zingen op de nationale inventaris immaterieel erfgoed

Op deze wijze “kopte“ het Brabants Dagblad van 11 december 2012. Deze toch wel typisch Brabantse traditie heeft nu landelijke erkenning gekregen van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (VIE). En… omdat we toch in Keulen waren – op een gezellige kerstmarkt – zijn we maar eens gaan kijken in de befaamde Dom. Daar staat de prachtige schrijn waarin de relikwieën van de Drie Koningen zich bevinden. Dit zouden – volgens de verhalen – de stoffelijke resten zijn van de Wijzen uit het Oosten.

Hoe komen die daar terecht en… hebben ze dan echt bestaan? Dezelfde vraag die ook regelmatig wordt gesteld over Sinterklaas. Er heeft een heilige Nicolaas bestaan en ook – kennelijk – Wijzen uit het Oosten. Sinds 1164 bevinden zich relikwieën in de Keulse Dom. Hoe komen die daar dan terecht?

De moeder van de Romeinse Keizer Constantijn meent dat ze bot- en kledingresten van de Wijzen heeft gevonden. Het is dan 325 jaar na Christus. De relikwieën worden geschonken aan de stad Milaan. Dan is het honderden jaren stil… tot de Franse abt Robert de Mont Saint Michel in 1158 noteert dat de lichamen van de Drie Koningen zijn gevonden. Frederik Barbarossa belegert de stad en de resten worden overgebracht naar Keulen in 1164. Om deze overblijfselen een waardig huis te bieden start men met de bouw van de Dom, die overigens 600 jaren zal duren. In de tachtiger jaren van de 20e eeuw worden de kledingresten aan wetenschappelijk onderzoek onderworpen en dan blijkt dat het gaat om textiele resten uit de 2e en 3e eeuw na Christus. Uiteraard geen sluitend bewijs, want de jaartelling start bij de geboorte van Jezus Christus, maar het “kwaad” is inmiddels geschied en de geruchtenstroom komt op gang en brengt Keulen geen windeieren. De zogenaamde relikwieën waren een rijke bron van inkomsten voor de stad Keulen en van heinde en verre stroomden de pelgrims en nu nog steeds de toeristen toe.

Hollen we dan met ons allen achter een sprookje aan? Hebben ze echt bestaan? We zullen dit nooit met zekerheid weten. Ook nergens vermeldt de Evangelist Matteus in zijn geboorteverhaal dat er precies drie wijzen of koningen waren. Kennelijk is het drie geworden omdat deze wijzen drie geschenken meebrachten – koninklijke geschenken – goud, wierook en mirre. Zelfs het aantal koningen is niet zeker, maar de in 1215 overleden Bisschop Sicardus van Cremona stelde dat Jezus aanbeden wilde worden door vertegenwoordigers van de drie toen bekende werelddelen: Europa, Azie en Afrika. Dus… vanaf dat moment Drie Koningen. De Drie koningen stelden ook drie leeftijdsfasen voor: Melchior ongeveer 60 jaar, Balthasar ongeveer 40 jaar en benjamin Caspar ongeveer 20 jaar. Melchior bracht goud mee, Caspar, wierook en Balthasar mirre. In het Nieuwe Testament wordt in de oorspronkelijke tekst niet gerept over de koninklijke cadeau’s, dus ook deze zijn ontsproten aan de fantasie van de mensen. Het aantal koningen varieert zelfs van 3 tot 15.

Hoe is dan het Driekoningen zingen ontstaan? Voor veel mensen was de winter een zware en moeilijke tijd. Daarom gingen de minder bedeelden vroeger op een aantal feesten zoals Sint Maarten, Onnozele Kinderen en Nieuwjaar langs de deuren om liederen te zingen en daarvoor eten, geld of brandstof te krijgen van de beter gesitueerden. Het verhaal van de Driekoningen werd voor het publiek levend gehouden door theaterstukken en schilderijen. In de 17e eeuw namen de kinderen dit over en in de loop van de 19e eeuw ontstond het Driekoningen zingen zoals we dat nu kennen, verkleed langs de deuren en zingend huis aan huis met de rommelpot erbij.

Hoe lang het feest in Nederland wordt gevierd is ook niet exact bekend, maar zeker al meer dan 700 jaar. Het komt nog voor in Nederland, België, Duitsland, maar ook in Spanje en enige Zuid-Amerikaanse landen. Het is onmiskenbaar dat het Driekoningen zingen onder druk staat. Vroeger werden deze tradities als vanzelfsprekend door de ouders aan de kinderen doorgegeven, maar ouders hebben nu geen tijd meer. Beiden werken vaak en ook de kinderen hebben het druk met hun sportieve en sociaal-maatschappelijk leven. Ook ’s avonds langs de deur wordt als minder wenselijk ervaren. Ook scholen besteden er minder tijd aan, omdat ze al aan zoveel dingen moeten denken. Toch moet deze traditie behouden blijven vindt ook prof. Arnoud-Jan Bijsterveld. Het gaat om de actuele maatschappelijke traditie en niet om het redden van de oude traditie. Er moet geen stolp over het Driekoningen zingen. Het gaat om het actualiseren en doorgeven ervan… ofwel… de jas is nieuw, maar de kern blijft. Tradities moeten zichzelf vernieuwen, anders gaan ze aan betekenis inboeten. In Tilburg en Goirle is een projectgroep bezig om deze unieke volkscultuur onder de aandacht te houden van kinderen, ouders , grootouders en docenten van met name basisscholen.

Een leuk gebruik dat honderden jaren bestaat en een fantastisch sprookjesachtig verhaal vertelt van meer dan 2000 jaar geleden – het kerstverhaal dat nog immer tot de verbeelding spreekt na duizenden jaren – verdient het om te overleven en te worden doorgegeven. Het plaatsen op de lijst is heel bijzonder en dat betekent dat we Driekoningen zingen als traditie moeten koesteren. Aan mij zal het niet liggen.

Bernard Robben, regiehouder werkgroep Driekoningen zingen.

Driekoningen zingen Midden-Brabant op Nationale erfgoedlijst (artikel Goirles Belang)

Een gesprek over Driekoningen (artikel Goirles Belang)

Terug naar boven